Duurzaam eten

Food Power!

2012-01-01T10:41:00.000-08:00

Ik ben opgegroeid in de jaren zestig en zeventig. Hoewel ik de genoegens volop heb gesmaakt van gemacrameede plantenhangers, kurken behang en bielzen in de tuin, is mij een hoop van de werkelijke betekenis van die tijd ontgaan. In het keurige rijtjeshuis in Eemnes waar ons christelijke Philips-gezin opgroeide, was weinig te merken van de woeste, politieke gebeurtenissen om ons heen. En als vierjarige zonder televisie, was ik evenmin in staat een glimp van de flower-power beweging buiten de muren van ons huis op te vangen. Laat staan om de betekenis ervan te snappen. The Beatles ontdekte ik pas toen ze alweer uit elkaar waren en de film Hair zag ik voor het eerst toen ik studeerde. Jammer, want ik denk dat ik me goed had thuis gevoeld in het actiematige van de jaren zestig/ zeventig en het gevoel met elkaar een nieuwe wereldorde te kunnen vormen. Een staartje daarvan kreeg ik mee toen ik begin jaren tachtig studeerde in Wageningen en we in aftandse zaaltjes bijeenkwamen om te leren over de Wereldvoedselproblematiek. Sinds ik de destijds rauwe werkelijkheid te horen kreeg over het bedrijf Dole, heb ik van schrik geen ananas uit blik meer gegeten.

Misschien begin ik daarom wel zo enthousiast aan dit nieuwe jaar. Er broeit iets in de wereld. Ik kan het niet vastpakken en ik heb zeker niet de pretenties om het te verklaren. Maar overal waar ik kom voel ik het: er hangt verandering in de lucht. Ook in Berlijn, waar ik begin december mijn zus bezocht, borrelt het. Op allerlei plekken zijn kunstenaars in achterkamertjes bezig zichzelf en hun plaats in deze maatschappij opnieuw te definiëren, zo vertelde zij mij. Zonder doel, zonder agenda, gewoon omdat ze het gevoel hebben dat er ‘iets’ moet veranderen en mensen zeker weten dat ze dat in hun eentje niet voor elkaar krijgen.

Het gevoel van verandering heb ik het sterkst bij voedsel. We weten dat het anders moet, we weten ook dat het nu moet. Maar we snappen nog niet precies hoe en waarheen. Hebben we leiders nodig? Mensen die de weg wijzen? Of vooral een plek om elkaar te vinden? Ik denk eigenlijk het laatste. In een wereld waar de macht zo geconcentreerd is bij een paar bedrijven als nu in ons voedselsysteem, zou het een denkfout zijn als we massaal achter nieuwe leiders aan gaan hollen. Bovendien: ik zou niet weten wie.

Laten we zoeken, ik hoop dat ik nu niet te prekerig klink, naar nieuwe allianties en samenwerkingsvormen. Gelijkgestemde consumenten en producenten die werkelijke verandering willen in de voedselwereld, vinden elkaar al steeds meer via de social media. Ze treffen elkaar op festivals en op streekmarkten. Hoewel kleinschalig, vind ik deze ontwikkelingen zeer betekenisvol. Die alternatieve voedselbeweging mag echter in rap tempo groter worden, machtiger wellicht. Zal hier in Nederland ooit een krachtige Food Revolution ontstaan van mensen die het zat zijn dat ons eten wordt gedomineerd door ketens en winkelformules? Die de straat opgaan om te protesteren tegen de doorgeslagen efficiëntie en bewerking van ons eerlijke voedsel tot producten die slechts maximale winst opleveren?

Ik hoop eigenlijk het sterkst op een nieuwe Flower Power. Een beweging van liefde en saamhorigheid. Van mensen die vanuit hun eigen behoefte de verbinding zoeken met hun voedsel en kiezen voor echt in plaats van namaak. En met de mensen die het maken. Van zo’n beeld voor de toekomst word ik blij. “Be the grease, not the glue”, vertelde iemand mij recent toen we over zo’n voedselbeweging spraken. Niet de lijm die de beweging vastzet, maar de smeerolie die hem laat vloeien. Dat vind ik een prachtig beeld voor 2012. Doen jullie allemaal mee?

Neem vast een kijkje op www.nieuwvers.nu

In de bonen (1)

2011-10-13T10:22:00.000-07:00

Als een van de initiatiefnemers van de #bonenestafette, had ik gisteren en vandaag het estafettestokje stevig vast. En nu maken jullie gelijk kennis met mijn zwakke punt: ik ben geen culi. Waar anderen ogenschijnlijk (of scheppen zij dit beeld van zichzelf op twitter?) hele dagen in de weer zijn met recepten, dingen uitproberen, stoofschotels die uren pruttelen op het fornuis of in de oven, vers gedraaide bonenkroketten of dubbel gedopte tuinbonen, ben ik een tamelijk rechttoe-rechtaan koker. Liefst vers, dat wel. En op duurzaamheid let ik – uit de aard der zaak – ook. Maar ik schaam mij er niet voor mijn linzen, bonen, capucijners of ander bonenspul gewoon uit een potje te halen. Sterker nog: ik kan mij niet heugen dat ik bonen in de week heb gezet. Ik heb tenslotte nog een heleboel meer te doen in mijn leven dan koken en eten.

Zo geschiedde het dat de inkopen van mijn bonenestafette bestonden uit:

- Een potje witte bonen

- Een pak kikkererwtenmeel

- Taugé

- Een woktrio van gekiemde kikkererwten, adzukibonen en ander gekiemd spul

- Bitterkoekjes (gemaakt van veldbonen, daar kwam geen amandel aan te pas)

- Kant- en klare humus.

- Witte bonen in tomatensaus

- Spliterwten (omdat ik graag mijn recept voor vegetarische erwtensoep met jullie deel)

Voor lunchen en ontbijten met bonen heb je wel de tijd nodig, zo bleek mij op dag 1. Gelukkig was mijn eerste afspraak gisteren pas om 12.30 uur in Utrecht, waardoor ik rustig thuis kon ontbijten. De drie-in-de-pan van kikkererwtenmeel en boekweitmeel is geen blijvertje. Het beslag leek verdacht veel op van die papjes die je wel eens aanmaakt om gaten in muren te vullen of te stuken. Het eindresultaat heb ik genuttigd met veel eigengemaakte druivengelei. De lunch was meer zoals ik het graag heb, maar snel. Meegenomen boterhammetjes met humus en taugé, aangevuld met een salade van V&D tijdens een bespreking met mijn collega. Prima te doen, maar geen culinair hoogtepunt.

Het avondeten nuttigde ik in aanwezigheid van weer een andere collega, op het werk. Woensdagavond is namelijk mijn zangavond en ik kon niet verzinnen hoe ik bonen kon snacken of ergens kon afhalen, behalve falafel. Deze bonensalade bleek in een handomdraai gemaakt en lekker fris en smeuïg te zijn! En een prima vullend diner voor twee personen. Ingrediënten: een potje witte bonen, schimmelkaas van de geit, een frisse zure appel, taugé. Bonen afspoelen, kaas en appel in stukjes, alles door elkaar mengen. De vrienden van wie ik dit recept kreeg verzekerden me dat er véél knoflook doorheen moest, maar dat leek me vlak voor een repetitie niet zo’n goed idee. Thuis zou ik er een beetje olie en citroensap aan hebben toegevoegd. Maar ook zonder dat was hij uitstekend te eten. Alleen de groenten, die was ik even vergeten. Collega Joris snelde dus op zijn fiets naar de winkel en kwam terug met een pot bonen-groentensoep van de Kleinste Soepfabriek. Zo scharrelden wij daar gemoedelijk met zijn tweeën in een donker pand ons kostje bij elkaar.

Hoe ik oversprong op bonen

2011-10-11T12:51:00.000-07:00

Ik weet het nog precies. Het was een mooie, warme avond in april. Ik had in Driebergen gegeten met een vriendin en we zaten buiten in de tuin. Op de terugweg nog wat twitteren om de tijd te doden en daar gebeurde het. Een paar voedselfanaten was met elkaar in discussie over het eiwitgehalte van peulvruchten. En dat het toch merkwaardig was dat weinigen de boon op waarde schatten. Ik realiseerde me met een schok dat ik, hoewel ik zo’n twintig jaar van mijn leven nauwelijks vlees had gegeten, ik ook vrijwel geen bonen consumeerde. Dat is raar! Binnen tien minuten groeide op twitter, inmiddels aangemoedigd door Willem & Drees en de Bruine Bonenbende en vele anderen, het plan om 40 dagen bonen te gaan eten. Dit als vervolg op mijn vorig jaar rond deze tijd gestartte zoektocht ’40 dagen duurzaam eten’.

Kort daarop publiceerde Foodlog een stuk van Melchior Meijer over onze hang naar koolhydraten. Hoe we, door granen, aardappelen en suikers te consumeren, ons de hele dag door gevangen weten in een web van koolhydraten. Hoe je hersenen daarop reageren met een constante hang naar nog meer glucose. En dat je dit alleen maar kunt doorbreken door anders te gaan eten. Hoewel ik mijzelf als een intelligent wezen beschouw en het een en ander over voedsel heb geleerd in de loop van mijn leven, realiseerde ik me nooit dat mijn voortdurende hang naar zoetigheid en mijn constante strijd met mijn gewicht ook samenhing met de consumptie van brood, pasta en aardappels!

Een bezoek aan de diëtiste deed vervolgens de rest. Resoluut deelde ze mij mee dat een menu met minder koolhydraten en meer eiwitten mij van mijn constante trek zou afhelpen, mij zou doen afvallen en dat ik er een stuk gezonder door zou worden. En, zo voegde ze er eigener beweging aan toe, dat zou ik het beste kunnen bereiken door vooral veel peulvruchten te eten. Meer aanmoediging had ik niet nodig en ik ging subiet van start met de bonen-rijke periode in mijn leven. Aangemoedigd door Berdien Siere (@kleuropjebord) die ik in diezelfde periode leerde kennen, maakte ik de heerlijkste schotels. Ik bakte gewoon lukraak wat groenten die ik in huis had in een pan, voegde daar capucijners, kikkererwten, linzen of zelfs witte bonen in tomatensaus aan toe en klaar was ik. De kaas op brood ruilde ik in voor humus en avocado en zo at ik met een paar simpele ingrepen een heleboel minder koolhydraten en dierlijke eiwitten. Gezond, duurzaam, voedzaam maar vooral erg lekker.

De ’40 dagen bonen’ muteerde, op initiatief van Bonen-bendelid Lizet Kruyff, tot een #bonenestafette. Steeds weer een andere enthousiasteling neemt het estafettestokje over van zijn of haar voorganger, begint vol goede moed aan twee dagen driemaal daags peulvruchten en twittert, blogt, beschrijft of verfilmt zijn ervaringen. En weet je van nu het rare is? Vanzelf gaan een heleboel mensen meedoen. Collega’s, vrienden, familieleden en medetwitteraars raken geïnspireerd. Culinair journalisten, koks en andere culi’s haken aan. Zelfs de Tweede Kamer organiseert binnenkort een Bonen-diner! Het geheim? Er niet over preken, maar het gewoon gaan doen. En daar zijn we zowaar terecht gekomen bij de essentie van waar de gewenste verandering in ons voedselsysteem vandaan moet komen. Geen studies, geen beleidsnota’s en geen masterplannen. Die hebben hun nut, maar zetten de boel niet in beweging. Er zijn namelijk niet drie grote knoppen om aan te draaien om de wereld gezond en duurzaam te laten eten. Er zijn slechts duizenden kleine knoppen. Wij zelf moeten het verschil maken. Wij kunnen, gewoon door allemaal in ons eigen leven of in onze eigen organisatie, bedrijf of straat kleine stappen te zetten die, bij elkaar opgeteld, een enorme revolutie teweeg brengen. Dát is voor mij de kern van de #bonenestafette.

www.ikspringover.nl

Weg van de Mac: the Food Co-op

2011-08-27T07:23:00.000-07:00

Wat in Portland niet lukte omdat we eenvoudigweg met onze camper niet in de smalle straatjes konden manoeuvreren, valt ons in Port Townsend zomaar ten deel: een bezoek aan een heuse voedselcoöperatie. Een wat? Jawel een voedselcoöperatie, een People’s supermarket zo je wilt. Een winkel die eigendom is van een vereniging van klanten, die samen voedsel inkopen, de winkel beheren en ook samen bepalen wat het assortiment zal zijn. Waar in Nederland schoorvoetend een paar van deze consumenten-coöperaties (boerencoöperaties kennen we hier al veel langer) het daglicht zien en vrijwilligers bestellingen ontvangen en verspreiden, zijn in Amerika al vele jaren dit soort coöperatieve winkels actief.

Klimop

Deze winkel in Port Townsend (niet ver van Seattle) oogt gelijk al duurzaam: begroeid met klimop, bekleed met leemstuc en veel hout. Geen doorsnee aanblik van een Amerikaanse winkel in ieder geval. Aan de achterzijde zien we een wat rommelig ogende patio waar klaarblijkelijk zelf kruiden en bloemen worden verbouwd en een paar tafeltjes klaar staan voor gasten die er graag hun koffie drinken. Eén ding valt onmiddellijk op als we binnenkomen: de sfeer. Deze winkel wordt nu eens niet gerund door ongeïnteresseerde meisjes die voor veel te weinig loon veel te grote stukken kaas afsnijden. Nee, deze zaak is van de mensen zelf en dat voel je gelijk. Ik ben te gast! Het personeel – geen jonkies in onpersoonlijke winkeljassen, maar vijftigers in hun eigen kloffie - beweegt zich met een zekere autoriteit door de winkel en dat ontdoet hem gelijk van elke anonimiteit. Stelen is hier – als je die neiging al zou krijgen – geen daad tegen een anonieme grootmacht die het toch niet in zijn portemonnee voelt. Ontvreemding van spullen uit deze zaak zou de mensen en boeren rechtstreeks in hun voortbestaan bedreigen.

Grappig om zo direct te voelen waar het hier om draait: duurzaam voedsel zou democratisch en herkenbaar moeten zijn. Gedragen door de local community en betrokken van boeren uit de buurt. Of zoals de Amerikanen het zelf verwoorden: “At the Food Co-op we are committed to offering whole Foods that are minimally processed and organically grown. We choose to sell products free of artificial colorings, flavorings, and preservatives.” Local wordt hier ook echt als local opgevat en komt van streken die enkele tientallen kilometers van de winkel verwijderd liggen. Niet alles wat ik tegenkom voldoet overigens aan die criteria: er is een fiks assortiment houdbare biologische producten dat wordt ingevlogen of van groothandels elders in het land betrokken. En zie ik daar flessen Ecover?

Mission Statement

De Co-op is overvloedig in zijn informatievoorziening. Mission-statements, kranten, jaarverslagen en kleurige folders verhalen allemaal waarom ze doen wat ze doen. En dan verwoord in zulk aanstekelijk Engels, dat elke Nederlandse vertaling de charme ervan gelijk weer teniet zou doen. Neem bijvoorbeeld de ’15 ways to get you started’ om het voedselsysteem grondig te veranderen, die ik tegenkom. Op nummer 1: Don’t take anything at face value – read, listen, observe, research. Look at both sides of an issue and all points in between. Of op 9: Don’t complain about prices, If price is an issue for you on something, ask the farmer nicely if he has anything less expensive cuts, bulk discounts of volunteer opportunities. But don’t ask him to earn less money for his hard work. Kom daar maar eens om in Nederland.

Met een omzet van een dikke 4 miljoen dollar en ruim 5300 leden, een opleidingsprogramma, een board of directors en een general manager, oogt deze Co-op als een serieus instituut in de gemeenschap van Port Townsend. Iedereen mag hier zijn boodschappen doen, maar leden genieten een voordeel van zo’n kleine 10% op de prijs ten opzichte van gasten. Voor de zekerheid vraag ik toch nog maar even na bij de cassière of hier nu mensen op vrijwillige basis werken? “Nee”, lacht ze, “in de begintijd wel. Maar toen kwamen er zoveel vrijwilligers niet opdagen, dat het problematisch werd. Daarna zijn we de medewerkers gaan betalen.” Als ik mijn bewondering uitspreek over het fenomeen en meld dat we dit in Holland nog helemaal niet kennen, suggereert ze nuchter: “Maybe you can start your own?” Tja, daar heeft ze verdorie nog eens helemaal gelijk in ook.

Weg van de Mac: the Famers Market

2011-08-13T12:23:00.000-07:00

Zowat elk zichzelf respecterend stadje in Noord-West Amerika (op andere plaatsen ongetwijfeld ook) heeft zijn eigen farmers market. Je moet als voorbij trekkende toerist natuurlijk maar net geluk hebben dat die markt plaatsvindt op het moment dat jij het stadje aandoet, maar dat geluk hadden we in Port Angeles. Deze havenstad, met verbindingen naar Canada, Seattle en eilanden daar tussenin, ligt in het uiterste noordwesten van Washington. Er is zelfs een heuse Washington State Farmers Market Associaton (WSFMA), om te onderstrepen dat de verkoop van lokaal voedsel niet zomaar wat gehobby is van een paar plaatselijke boeren en enthousiaste consumenten. De market in Port Angeles bevindt zich op een overdekt terreintje, op 2 minuten lopen van de haven. Zomer en winter staan hier zo’n twintig kramen gemoedelijk bijeen om vaste klanten en toeristen te trekken met verse groenten, kazen, vlees en andere heerlijkheden uit de streek. De sfeer houdt het midden tussen een Franse boerenmarkt, de Pure Markt uit Nederland, de Underground Boerenmarkt en de Parade. Dit alles overgoten met het onverbetelijke Amerikaanse enthousiasme. “How’s it going today?”. “ Would you like to taste a really fresh strawberry?”. Waarna je bijna als vanzelf even later wegloopt met een klein bakje aardbeien voor 5 dollar. Maar het moet gezegd: ze smaken oneindig veel beter, zachter en zoeter dan het harde spul dat we tot nu toe uit de supermarkt betrokken.

Vlechten
Ik weet niet hoe ze het doen, die Amerikanen. Maar ze verstaan de kunst om van food echt fun te maken. De markt bevat daarom niet alleen serieuze handelswaar van boeren uit de buurt, maar er is ook wat te drinken, te snoepen en te lunchen. In het midden van de markt bevindt zich een grote boerenkar, waar frisgewassen, hippe jonge vrouwen verse tuinbonen, radijzen, spinazie, snijbieten en aardbeien verkopen. Biologisch, uiteraard. Voor 9 dollar koop ik hier een flinke bos spinazie en two pounds (ik ben nog altijd niet gewend aan de Amerikaanse maten en gewichten) tuinbonen. Even verderop worden door weer andere frisse vrouwen met vlechten in het haar zware broden verkocht en de beste croissants die ik tot op heden in Amerika ben tegengekomen.

Mijn vriendin Youetta ben ik al geruime tijd uit het zicht verloren. Ik vind haar terug bij de drukst bezochte kraam: de oesterman. Naar haar weten verkoopt hij de grootste oesters die ze ooit heeft gezien. Ze staan rustig te pruttelen in een pan en voor drie dollar per stuk krijgt ze ze geserveerd op een bordje. Gevangen op een van de vele kleine eilandjes ten noorden van Port Angeles, dus verser kan bijna niet. We peuzelen onze ‘ vangsten’ op aan een van de tafeltjes in het midden van de markt, waar bezoekers neerstrijken met allerlei zojuist veroverde waar. Twee hippies met een krakende kar schenken koffie en bakken tortilla’s, een dikke Mexicaan probeert grote potten zelf gemaakte salsa aan de man te brengen.

Zelfgebreid

Veel echte boeren tref ik niet. Op eentje met een tuinbroek na dan, die kruiden in potjes heeft meegebracht. Wel veel van het soort oudere vrouwen, dat ik alleen uit Amerikaanse series ken. Lang grijzend haar, bloemetjesrok, sportief en zeer betrokken bij de local community. Het is het type vrouw waar een gemiddelde kerkgemeenschap op draait, of de plaatselijke wereldwinkel. Onbaatzuchtig en een tikkeltje autoritair. Ik tref er een in haar stand met zelfgebreide mutsen. En een achter de stand van de WSFMA, waar ook een soort betaalmunten worden verkocht die klaarblijkelijk alleen op de markt geldig zijn. Van haar krijg ik de sticker uitgereikt No farms, no food van de American Farmland Trust. In niet mis te verstane taal wordt mij uitgelegd dat er in Amerika elke minuut twee hectare boerenland wordt opgeofferd aan projectontwikkeling. En dat ik ook wat kan doen om ’s lands boerderijen en voedsel voor toekomstige generaties veilig te stellen.

Of deze zeer kleinschalige markt helpt aan het oplossen van dit en andere immense landbouw- en voedselvraagstukken in Amerika, durf ik te betwijfelen. Maar het enthousiasme en plezier waarmee consumenten de belangen van lokale boeren behartigen op zo’n markt raakt mij. Waar een gemiddelde markt in Nederland toch vooral wordt bevolkt door handelaren, treffen we hier voornamelijk mensen met een hart voor voedsel en een hart voor de local community. Mensen verleiden met lekker eten is volgens mij helemaal niet zo moeilijk. En als je eerlijke waar verkoopt, laat zien waar het vandaan komt en je klanten tijdens het boodschappen doen nog een lekker kopje koffie, een croissantje of een heerlijk lunchhapje serveert, dan maak ik me sterk dat zo’n concept ook in Nederland kans van slagen heeft.

Weg van de Mac: The New Season's Market

2011-08-05T08:37:00.000-07:00

Ik kan er niet over uit. In het land dat toch vooral bekend staat om zijn enorme hoeveelheden vetten en koolhydraten, overgewicht en smakeloze fastfoodketens als Subway, Pizza Hut en Taco Bell, blijkt zich ongemerkt een ware voedselrevolutie te hebben afgetekend. Neem nu Portland. Hoofdstad van Oregon met zo’n 580.000 inwoners, vergelijkbaar met Rotterdam. Goed voedsel is hier in korte tijd onderdeel geworden van de stadscultuur. Met maar liefst 35 (!) lokale bierbrouwerijen, talloze kleinschalige coffeeshops, foodcarts waar je het verse eten zo uit caravans en vrachtwagens aan de straat koopt, food-coöps en farmers market’s struikel je hier werkelijk over het verse eten. We hebben helaas net het Organic Brewers Festival misgelopen met de lekkerste biologische biertjes, als we uit onze ooghoeken een aangenaam groen geverfde winkel waarnemen.

Tuincentrum

The New Season’s Market oogt aanvankelijk als een tuincentrum. De zachte, stijlvolle aankleding met veel hout en plantjes op het dak valt op tussen het schreeuwerige Amerikaanse neonlicht dat de rest van de straat bekleedt. We vallen met onze neus in de strawberry’s, die deze week extra aandacht krijgen. Torenhoge stapels verse aardbeien, aardbeientaart, aardbeienjam, aardbeienschorten en andere toebehoren moeten ons verleiden toch vooral veel zomerkoninkjes aan te schaffen. Dat doen we braaf. Eenmaal binnen blijkt achter de gevel van The New Season’s Market de grootste biologische winkel schuil te gaan waar ik ooit geweest ben. Voor Amerikaanse begrippen is het niet eens een extreme supermarkt. Maar met 21 soorten biologische yoghurt, 35 verschillende bieren, 28 soorten koffie, ontelbare hoeveelheden ijs en talloze rijen verse groenten, fruit, brood, schoonmaakmiddelen en ontbijtgranen hebben ze een indrukwekkend palet aan organic in huis.

De ‘friendliest shop in town’ zoals ze zichzelf graag noemen, gaat er prat op Locally owned and operated te zijn, easy and fun to shop en sensibly prized. De begrippen ‘homegrown’ en ‘local’ worden hier overigens nogal ruim gezien. Terwijl we in Nederland schipperen met een grens van 25 of 40 kilometer die we nog met goed fatsoen regionaal kunnen noemen, staat hier doodleuk vermeld dat local een gebied behelst van Northern California, Oregon en de staat Washington. Vertaald naar Europese begrippen zou dat toch zeker gaan om een oppervlakte van Nederland, België en een fiks deel van Duitsland. En met een keur aan Europese kazen en overzeese wijnen wordt dat local wel heel erg opgerekt. Het sensibly prized vind ik overigens ook nogal tegenvallen met koffie van $ 12,99 per pond en Griekse yoghurt voor $ 6,99 per halve liter. Maar goed, een kniesoor die daar nog op let.

Glutenvrij

Easy and fun is het wel. Biologisch heeft hier echt niets meer met geitenwollensokken te maken (wat is daar de Engelse vertaling van?), maar alles met eigentijds, stads en creatief. De veel geroemde cultural creatives kan ik hier letterlijk tussen het winkelend publiek terugvinden. Welbewuste en welvarende vijftigers shoppen er tussen de alternatieve studenten met dreadlocks. Friendly vind ik vooral het feit dat je veel van je groceries zelf kunt tappen uit grote vaten met macaroni, noten, rijst en cereals. Of dat ze een grote toonbank hebben met allemaal afhaalgerechten, salades, quiches, gebraden kip en pasta die je zo thuis na een lange werkdag op je bord of in de magnetron kunt schuiven. Of ter plekke kunt opeten in het hoekje achterin in de zaak, waar ze vriendelijke houten tafeltjes, kranten en bestek hebben klaargezet voor hun klanten. Je kunt daar ook je verse koffie nuttigen, al of niet vergezeld van een van de 30 veganistische of glutenvrije gebakjes die ze er verkopen. Of dit allemaal nog niet genoeg toegevoegde waarde geeft, bevat de winkel ook nog een aardige collectie mooi vormgegeven huishoudelijke artikelen, kookboeken en een giftshop.

Of we nog iets spannends hebben beleefd, wil de mannelijke kassier weten als we afrekenen. “Ja”, kraai ik enthousiast, “het feit dat we hier in jullie winkel zijn. Die hebben we thuis niet!”. Hij kijkt me aan of ik de domste toerist ben die hij in zeker een week voor zijn neus heeft gekregen.

Weg van de Mac: Safeway

2011-07-31T05:57:00.000-07:00

Ik kan het niet helpen. Ik word echt blij van een bezoek aan een supermarkt op vakantie. Met verbazing, plezier en soms ontzetting rijd ik met mijn kar langs schappen vol onbekende producten. Op zoek naar tandpasta of kwark (na een week kwam ik er achter dat die hier sour cream heet) die een beetje lijkt op zoals ik het gewend ben. Ik vergaap me doorgaans aan alles dat anders is dan thuis. Mijn vriendin Youetta heeft meer talent voor streekproducten, mooie kazen, de enige juiste droge worst, de beste prizewinning lokale wijn en zo meer. Zo verdelen we de taken een beetje.
Een bezoek aan een Amerikaanse supermarkt is hoe dan ook een happening. Nog afgezien van de grootte (mijn Albert Heijn in Culemborg lijkt er een minuscuul buurtsupertje bij), stemt de manier waarop de Amerikanen hun waren aanprijzen mij buitengewoon vrolijk. Op de een of andere manier is shoppen en eten hier toch meer gericht op fun dan bij ons.

Na allerlei omzwervingen bij goedkope (Safe Mart, Walmart) en minder goedkope supers, belandden we vandaag in de Safeway in Kelso in de staat Washington . Van alle reguliere supermarkten die we tot nu toe bezochten, is dit verreweg de aantrekkelijkste. Veel service, mooie counters, sfeervol licht en schitterende aanduidingen van wat zich waar bevindt. Dat laatste is geen overbodige luxe. In deze winkel, die toch zeker een oppervlak bestrijkt van zo’n 100 bij 100 meter, raak je je oriëntatie én je winkelpartner gemakkelijk kwijt. Youetta en ik maken afspraken als “als jij nu op zoek gaat naar de yoghurt, dan ga ik achter een blikje tomatensaus aan en dan treffen we elkaar straks in het midden bij de kaas.” Om haar dan per ongeluk tussen de wasmiddelen compleet verdwaasd tegen het lijf te lopen.

Local growers

De entree van Safeway is veelbelovend. Grote stapels verse groenten en fruit uit het seizoen, opgetast onder kleurige borden. Het onderdeel ‘ organic’ is hier eenvoudigweg niet te missen, evenals de counter met Local growers waar aardappelen, paprika’s, bloemkolen, venkels, snijbieten en komkommers in alle soorten en maten elke zoveel minuten automatisch worden beregend. De dozen aardbeien, frambozen en bosbessen glimmen je tegemoet. ‘Product of USA’ is hier een gangbare toevoeging, naast bijna altijd een aanduiding van plaats of staat waar het product vandaan komt, tot en met adres en website van de farm. En, voor de gezelligheid, soms ook nog een persoonlijk statement van de boer over waarom en sinds hoe lang hij dit geweldige product al voor jou en en je familie met zorg teelt. Dat achter al die romantische verhalen een megabedrijf van 5.000 hectare zou kunnen schuilgaan, dat laten we maar even. Eén ding wordt mij duidelijk: Amerikanen zijn uitstekende marketeers en de hele supermarkt lijkt te draaien om gezondheid en geluk voor jou en je gezin.

Verderop dwaal ik langs talloze rijen broden (verpakt, voorgesneden en houdbaar naast ‘European style’ vers gebakken), kaas (Amerikaanse kaas smaakt nergens naar dus er wordt veel geimporteerd uit Europa), koffie, thee, een compleet gangpad met producten voor huisdieren, 73 soorten cereals en granola’s (muesli). Overal waar ik mijn opwachting maak, blinkt de organic choice mij tegemoet, evenals de talloze andere keuzes (glutenvrij, zoutloos, vetarm, met extra vitamines A en D) die de consument de hele dag door moet maken. Voor het eerst vind ik een huisstijlmerk biologisch er buitengewoon goed uitzien. Aantrekkelijk, fris, kleurig: het springt eruit in het schap. Dan beland ik bij de afdeling met melk. Let wel: dit is geen schap met zuivel, dit zijn complete gangpaden. Onder de borden Pure & wholesome gaat een duizelingwekkende hoeveelheid schuil. Hevig verlangend naar de aanduidingen ‘ vol, halfvol of mager’ kom ik terecht bij schappen met creamers, health, flavored milk, soy milk, fat free, 1% low fat, 2% reduced fat , whole, half & half. En dit alles met frisse verpakkingen met blije koeien in grazende weiden.

Frappuccino

Na ruim anderhalf uur hebben we onze lokale, grotendeels biologische groenten, fruit, zuivel, broodbeleg, wijn (uit de Columbia-streek in Washington) en een flesje lokaal gebrouwen bier uit Portland bij elkaar gescharreld en begeven we ons richting kassa. We wisselen de gebruikelijke beleefdheidsrituelen uit, wapperen met onze creditcard en binnen enkele minuten staat alles in bruin papieren zakken ingepakt door de hulp-cassière weer in ons karretje. Of ze de flesjes koude frappuccino eruit zal laten, wil de inpakster weten. We voelen ons betrapt. Hoe weet ze dat we die inderdaad al onderweg gaan opdrinken? Bij Safeway kennen ze hun pappenheimers. De dependance van Starbucks, een lokale bank, stomerij en aanwezigheid van wifi in de supermarkt maken het vervolgens helemaal af. Alles om het de klant naar de zin te maken.

Weg van de Mac: Organic in Berkeley

2011-07-24T16:13:00.000-07:00

Dat Berkeley, als alternatieve studentenstad onder de rook van San Francisco, iets met duurzaamheid zou hebben, dat had ik wel verwacht. Maar dat het je op elke straathoek duidelijk gemaakt zou worden hoezeer ze daar bezig zijn de planeet te redden, daar stond ik wel een beetje van te kijken. Het begint als als je de BART (de lokale metro) uitkomt en bijna besprongen wordt door studenten met t-shirts en handtekeningenformulieren tegen allerlei onrecht in de wereld. Aan de overkant van de straat een prominent gebouw, getiteld Yoga for the People. Is dit een statement, een verkapte aanklacht? De lokale coffeeshop doet ook een duit in het zakje met haar statements over het fair en organic assortiment.

Cultural creatives

Na trouwhartig de winkelstraat op en neer te zijn gelopen en de kunstroute te hebben bewandeld, lijkt het ons in de hometown van Michael Pollan niet te veel gevraagd om een echt duurzaam lunchtentje te vinden. Op goed geluk gaan we daarom op pad naar het David Brower Centre, het plaatselijke duurzaamheidscentrum, vernoemd naar de oprichter van Friends of the Earth. Een mooi, strak ontworpen en licht gebouw, met uiteraard zonnepanelen, een ingenieuze wateropvang en diverse duurzame materialen. Het biedt huisvesting aan zo ongeveer elk duurzaam initiatief of stichting in de wijde omtrek, maar voor bezoekers is er niet zo heel veel te beleven. Om de hoek vinden we gelukkig het restaurant Gather. Ik verwacht hordes cultural creatives die elkaar daar ontmoeten en hun plannen smeden om Berkeley CO2-neutraal te maken. Maar hoewel we wat aan de late kant zijn, is het er bijna uitgestorven. Slechts drie andere tafeltjes zijn bezet, waarvan één door een stel dat klaarblijkelijk uit Yoga for the People is weggelopen. Ze zijn minstens een kwartier lang bezig de energiebanen in hun armen te stimuleren door hun handen in de meest vreemde poses te vouwen.

Het wordt een wat karig gebeuren, daar in Gather. Aan de inrichting ligt het niet, die is voor Amerikaanse begrippen zelfs buitengewoon smaakvol te noemen. Veel hout, natuursteen op de vloer en een lange bank die de wanden van een groot deel van de zaak bekleedt, blijkt gemaakt van tweedehands leren riemen. Maar het eten, dat deugt helaas niet. Geheel in tegenstelling tot te doen gebruikelijk in de Amerikaanse horeca, moet er voor het (mineraal)water betaald worden. Dat weigeren wij. Vervolgens krijgen we een van de soberste salades ever. Een klein bordje slablaadjes, peulen en schijfjes avocado moet ons tot lunch dienen. Ongetwijfeld seasonal en local, maar het idee is toch dat je een restaurant binnenstapt om je maag te vullen. En aan dat deel van de deal heeft Gather zich niet gehouden. En daar durven ze dan 14 dollar voor te vragen. Gelukkig zit er om de hoek een Starbucks, waar ik mij alsnog tegoed doe aan de sandwich met eiersalade.

Berkeley Bowl

Dan het universiteitsterrein maar eens onderzoeken. Dat blijkt een majestueuze verzameling gebouwen, half verscholen in het bos. Met in het midden een duidelijk herkenningspunt in de vorm van een klokkentoren. Recht tegenover het gebouw van de Rechtenfaculteit strijken we maar weer eens neer op een terrasje voor thee. Ook hier, bij een willekeurig tentje in de studentenwijk, volop duurzame maatregelen. Bestek van maïsplastic, recycle emmers, bekers van herbruikbaar materiaal en een ruime keuze aan verantwoorde drankjes. Daar hoef je in een Utrechts café op de Uithof toch echt niet om te komen.

We sluiten de dag af met een bezoek aan de Berkeley Bowl. Deze immense supermarkt heeft het grootste assortiment groenten en fruit dat ik ooit onder één dak zag. En het meeste – niet alles – is organic dan wel van lokale boeren uit de omgeving. Bergen meloenen staren ons bij de ingang aan. Binnen liggen rijen vol met verse kruiden, okra’s, kleine aubergines, paddenstoelen in wel 15 soorten en maten, groene asperges, artisjokharten, tomaten, aardappels in alle kleuren en vormen. Wat een ongelooflijk assortiment. Als ik een horeca-ondernemer was, dan wist ik het wel. Gewoon eerlijke, gezonde producten voor een schappelijke prijs. En te zien aan de klandizie van diverse nationaliteiten die hun karren vol laden met groenten en fruit, slaat dit concept aan in Berkeley en wijde omgeving.

Weg van de Mac: the Ferry Building Market Place

2011-07-17T12:01:00.000-07:00

Tijden veranderen. Een markthal met lokaal en echt eten in de top 5 van te bezoeken plekken in een van de grootste steden van Amerika? Maar het is overduidelijk. The Ferry Building Market Place in San Francisco is the place to be. Dat betekent dus dat mijn vriendin Youetta en ik op dag 1 van ons verblijf in de States hier onze opwachting maken. Het majestueuze gebouw met opvallend hoge klokkentoren, ooit in gebruik als vertrekhal voor veerbootpassagiers met in hoogtijdagen 50.000 passagiers per dag, rijst statig op aan het voorgelegen plein. Het scheidt het financial district van San Francisco van de naastgelegen baai. De paar ferry’s die er nu nog dagelijks vertrekken rechtvaardigen niet de aanwezigheid van dit immense gebouw. Reden waarom men na de aardbeving van 1989 waarbij het gebouw aanzienlijke schade opliep, besloot het roer volledig om te gooien en er een overdekte markthal voor voedsel van te maken.

Tegen het einde van de ochtend is het er al redelijk druk. Rond lunchtijd ziet het er zwart van de bezoekers en staan er lange rijen zakenmensen geduldig te wachten op hun sandwich, salade of warme schotel voor de lunch. Driemaal in de week is er farmers market buiten. Wij hebben geluk en struinen er op dinsdag langs tientallen kramen met kakelverse groenten, fruit, kaas, brood, honing, noten en paddenstoelen uit de streek. De kersen, aardbeien, paarse paprika’s, bokchoy (een soort baby paksoi), radijzen, snijbieten en nog veel meer moois van moeder aarde dat ik niet kan thuisbrengen, zien er adembenemend goed uit. Het pijnlijke is dat we vanwege de jetlag nergens trek in hebben. Ook in ons hotel zijn ingrediënten voor een zelf te koken maaltijd misplaatst. Zelfs een pot honing lijkt ons in dit stadium van onze trip door Amerika te ingewikkeld. We beperken ons daarom tot een zakje gedroogde perziken en een pond kersen.

Local, seasonal, sustainable

De grap van dit soort farmers markets die al sinds jaar en dag overal in Amerika plaatsvinden (deze trekt zo’n 25.000 bezoekers per week), is dat ze niet alleen maar verse waar verkopen. Ze maken er ook ter plekke iets lekkers van voor je klaar. Hier staan op zaterdag zelfs een paar van de beste chefs in town. Zo kun je boodschappen doen combineren met een knabbeltje voor de lunch of een coffeebreak. Binnen in het gebouw blijkt dezelfde gouden formule te zorgen voor een commercieel succes: eten combineren met kopen. De hal trekt bezoekers doordat ze er de lekkerste oesters uit de wijde omtrek kunnen proeven, er fantastisch Aziatisch, Mexicaans of Italiaans kunnen smikkelen of relaxed koffie kunnen drinken op het terras van Peete’s Coffee, dat grenst aan een boekwinkel. En omdat er ook nog eens een mooie biologische delicatessenwinkel midden in de markthal staat, een slager met dried beef, een goeie viswinkel met echt verse mooie vissen, exclusieve thee’s en wijnen, pakken de meeste lunchers er en passant wat boodschappen mee.

Kernbegrippen van de markt, zowel binnen als buiten, zijn local, seasonal en sustainable. In die volgorde. Duurzaam, zo wordt mij in de loop van onze trip in Amerika duidelijk, gaat hier eerst en vooral over gemeenschapszin. De steun aan lokale boeren, en aan anderen binnen de food-community, is het vertrekpunt voor alle verdere keuzes op voedselgebied. Ook hecht men buitengewoon belang aan het creëren van ontmoetingsplaatsen, waar mensen met elkaar kunnen genieten van lekker eten. Niet alles is biologisch, er is wel over nagedacht. En op zijn Amerikaans, wordt dit ook met verve uitgedragen. Mooi vormgegeven borden nemen de bezoekers mee in de keuzes die ten grondslag liggen aan de Ferry Building. “We envision the Ferry Building Marketplace as a vibrant gathering of local farmers, artisan producers, and independently owned and operated food businesses and the customers they serve”, zo meldt de website in fraai Engels. Ook het vieren van lekker eten staat central. Mission statements in allerlei winkels en restaurantjes verhalen over de keuzes die ze hebben gemaakt en wat je er mag verwachten. Waar je maar kijkt word je geconfronteerd met het recycleprogramma: je struikelt over de bakken voor gescheiden afvalinzameling en (bijna) al het disposables zijn gemaakt van afbreekbare plastics of ander composteerbaar materiaal.

Draagkrachtige zakenmensen

Later die middag filosoferen Youetta en ik over de formule. Waarom is dit zo’n succes? Kan zoiets ook in Nederland? Het viel ons op dat alle restaurants en winkels in de markthal uniek waren. Er was één ijsboer, één theewinkel, één bakker, één viswinkel, één wijnbar, en ga zo maar door. Daarnaast bedient de locatie een goeie combinatie van doelgroepen: draagkrachtige zakenmensen die graag lekker lunchen buiten de deur, toeristen en reizigers die wachten op hun boot. Vul dit aan met lokale shoppers uit de stad en je hebt een betrouwbare mix van klanten. Ook weet de Ferry Building uitstekend in te spelen op de culturele diversiteit. San Francisco is een stad met veel Mexicanen en Aziaten, dus dit eten is in ruime mate voorhanden. Toch. Als het eten niet lekker is, komen de mensen niet terug. En dat is – te zien aan de hordes mensen die zich hier laten voeden op een dag – in deze Market Place dik in orde. Hoe lekker, dat zijn we nooit te weten gekomen. Als we twee dagen later, bekomen van de jetlag, met flinke trek handenwrijvend terugkeren om er te dineren, blijkt de Ferry Building uitgestorven. Les 1 van eten in Amerika: een markt sluit om 17.30 uur.

Bottom-up koken met kleuren

2011-05-30T11:57:00.000-07:00

Ik heb gisteren heel veel geleerd op het Fabulous Food Festival in Haarlem. Niet zozeer over wat er allemaal kan met bonen, verse groenten, kruiden en allerlei andere heerlijkheden die de natuur ons biedt. Als wel over wat er allemaal mogelijk is als je een groep willekeurige mensen bij elkaar zet om een maaltijd te koken voor een onbekend aantal deelnemers, zonder enig recept. En zonder te weten met welke ingrediënten je gaat koken en of er wel genoeg zal zijn. Dat lekker eten veel met democratie te maken heeft, dat wist ik al. Maar dat er zulke mooie dingen in een keuken kunnen ontstaan zonder enige vorm van structuur, dat had ik nog niet eerder meegemaakt.
Wat was het geval? De workshop voor koks die Urgenda, de Youth Food Movement en kok Eric van Veluwen (Valeouwe) van plan waren te geven, moesten we wegens gebrek aan belangstelling afzeggen. Was het programma op de zondag te lastig te combineren met het gezinsleven? Hebben we niet hard genoeg aan werving gedaan? Of was het watervrees voor het onbekende?
We zullen niet weten waarom de koks zich niet massaal inschreven om op een nieuwe manier te leren koken. Lees: met minder vlees en vis en méér groenten. Dat is immers de boodschap van het Fabulous Food Festival.

Enfin, het doet er ook allemaal niet zoveel meer toe. De grote, professionele kookstudio in de Lichtfabriek in Haarlem, de festivallocatie, was al gehuurd en de vraag was meer: kunnen we in één week tijd daar nog iets leuks van de grond krijgen? Nu houd ik doorgaans wel van een uitdaging en kok Berdien Siere reageerde gelukkig ook gelijk enthousiast op het aanbod om te gaan koken onder het motto ‘Kleur op je bord’. Maar hoewel alle wervingskanalen via de sociale media werden ingezet, stroomde mijn mailbox niet direct vol met aanmeldingen. Van de 8 deelnemers zeiden er nog eens drie af en kwamen er twee niet opdagen. Enigszins gespannen toog ik gistermiddag dan ook richting Haarlem. Inmiddels was er namelijk wel veel enthousiasme ontstaan onder de standhouders om te komen mee-eten met de maaltijd die we zouden gaan koken met leftovers van het festival. Maar hoe voed je veertig mensen met maar vijf deelnemers? Als een kip zonder kop – achteroverleunen zit niet erg in mijn aard – ging ik de uren die nog restten iedereen aansporen reclame te maken voor de workshop. Daarin ferm ondersteund door ZTRDG en Alexandra van Besel, organisator van het festival.

Loslaten bleek hierin maar weer eens de grote boodschap. Wie zin heeft om te komen, die komt. En wie er niet was, die hoefde er kennelijk ook niet te zijn. Om 3 minuten voor vier stroomde de kookstudio ineens vol met enthousiastelingen die wél zin hadden in een uitdaging. En voordat ik er erg in had, iemand had toegesproken of iets had georganiseerd, stonden er toch zeker vijftien mensen vol vuur doperwten te doppen, paprikaatjes te grillen, bonen te pureren of schalen vol met verse salade, kruiden en bloemen te vullen. Mensen verzonnen ter plekke nieuwe recepten, deelden hun ideeën met elkaar, proefden en stimuleerden elkaar. Het gros van de ingrediënten bestond uit donaties. Cressen van KoppertCress, tomaatjes van Eosta, aardbeien en koolrabi’s van Willem&Drees, bakken met kruiden van Biet & Boon en dozen vol met ander heerlijk grut van Buitengewoon. Aangevuld met heerlijk notenrozijnenbrood van Desem&Zo telde dat op tot een fantastische maaltijd. Kok Berdien liep glunderend rond, stimuleerde her en der een kind om geen twee maar slechts een halve peper in de soep te doen, gaf wat smaakadvies en riep om de vijf minuten hoe geweldig het allemaal ging. Ook Geert van Wersch, hulpkok van de Youth Food Movement spoorde zijn groep aan om vooral creatief te zijn met kooktechnieken en mogelijkheden.

Om zes uur stond het buffet klaar: één grote uitstalling van kleur en smaak. Daar kon echt geen sterrenrestaurant tegenop. En hoewel ik nog steeds niet weet hoeveel mensen er nu exact hebben meegegeten of gekookt: er was precies genoeg. Als toetje kwam er nog een donatie van Gimmepops, die heerlijke, natuurlijke ijsjes op stokjes maakten van vlierbloesem, rabarber, gember en ander heerlijks uit de natuur. Daags erna snap ik nog steeds niet hoe dit werkt. Maar kennelijk maken de ingrediënten voedsel, kleur, smaak, geven en nemen het beste in mensen wakker. Ik heb de hele middag geen wanklank gehoord. Iedereen was happy en er was genoeg. Het was bijna een religieuze ervaring. Als dit het zelforganiserend vermogen van de leden van onze nieuwe voedselbeweging is, dan heb ik echt alle vertrouwen in de toekomst!

Proeven bij De Eetstee

2011-04-28T08:27:00.000-07:00

“100 % vegetarisch, 95% biologisch”, meldt het handgeschreven bord aan de straat. Of zo’n aankondiging grote drommen consumenten restaurant De Eetstee in Amersfoort in trekt, durven we te betwijfelen. Ik eet er met Dick Veerman, founder van Foodlog. Met een serie recensies willen we bekijken of er zoiets bestaat als een goed en duurzaam restaurant. En aan welke criteria dat dan moet voldoen. De Eetstee ligt aan de gracht die de Amersfoortse historische binnenstad omcirkelt, net achter het drukke winkelgedeelte, met uitzicht op schitterende panden en binnentuinen. Het restaurant zelf is eigentijds ingericht met strak en donker meubilair, lichte muren en kunstzinnig vervormde gebruiksvoorwerpen aan de wand. De ‘onbespoten’ en volgens eigen zeggen motorisch niet heel begaafde ober die ons komt bedienen, is een schat maar steekt er wat bij af.
Op onze donderdagavond is het restaurant voor de helft gevuld. Het publiek is van het bewust type, meest middelbaar van leeftijd. Onder de bar die een doorkijk biedt naar de keuken van chef Jeroen Bakker, prijkt een blank houten kistje van Willem & Drees met bieten, schorseneren en ander streekspul.

Het valt nog niet mee een keuze te maken. De kaart biedt à la carte of een drie- dan wel vier-gangen keuzemenu. Alle gerechten zijn zelf gemaakt. Alleen voor brood, bier (Gulpener), wijn en sappen neemt De Eetstee zijn toevlucht tot bedrijven ‘die passen bij ons concept’. Om zoveel mogelijk variatie te proeven, kiezen we à la carte. Veerman, die bekent dat hij nooit in restaurants eet die zich vegetarisch noemen, kiest de gebakken camembert in wijnbladeren met venkelsalade. Hij wil vooraf weten of de kaas wel deugt en waar die exact vandaan komt. Die wordt hem, rijp, uit de keuken ter beoordeling voorgelegd. “Goedgekeurd”, zegt hij hoopvol en onder het eten ervan knikt hij tevreden. Vleesminimalist Van Kampen heeft heel wat meer vegetarische horeca-ervaring en monstert de kaart kritisch. “Het is alleen al heerlijk om eens zoveel te kiezen te hebben”, zegt ze. Ze kiest voor notentagliatelle met rucola en munt gremolata. Het aspect ‘seizoensgebonden’ vinden we echter niet zo terug in het Lentemenu, maar dat kan er aan liggen dat april een tijd van het jaar is dat er bitter weinig verse groenten van het land komen.

De wijn passeert de neus van Veerman met plezier. ‘Lekker!’, zegt hij. We drinken met genoegen de frisse, witte niet alledaagse Noord-Italiaanse wijn van Falerio: Saladini Pilastri. Onze onbespoten ober weet weinig te melden over de wijn, noch over de soorten druif die erin verwerkt zijn. Hij is er nog maar net, zo bekent hij, en moet werkelijk alles gaan vragen. Terwijl het toch gewoon op het achteretiket staat vermeld. De wijn is gemaakt van Trebbiano, Passarina en de Pecorino druif. Geruisloos verdwijnt onze ober naar de achtergrond en komen een beter ingevoerde serveerster en de chef zelf eraan te pas om al onze kwesties te tackelen. Veerman vindt deze ingehouden chique, delicate en makkelijk te combineren wijn met z’n 21 euro netjes geprijsd. Ook de ‘watertest’ doorstaat dit restaurant glansrijk: zonder morren krijgen we karaffen Amersfoorts kraanwater geserveerd.

Op de gerechten die volgen hebben we eveneens weinig aan te merken. Van Kampen vervolgt met een Argentijnse empanada gevuld met paprika, ui, olijven en ei met zwarte bonensaus. Smakelijk, knapperig en aangenaam gevuld. Veerman stilt zijn vegetarische trek met een pittig gebakken, krokante tofu met paksoi, basmati rijst en zwarte pepersaus. Niets op aan te merken, prima bereid. Bij de desserts gaat de keuken echt los: misschien omdat daar de kwestie vlees of vis in het geheel niet meer speelt? We smikkelen van een pannacotta van witte chocolade en amandelroomijs (Veerman) en een luchtige gelei van appelcider met perensorbetijs (Van Kampen). Na deze heerlijkheden hebben we geen enkele behoefte meer om waar dan ook over te zeuren en nippen we tevreden aan onze koffie en thee. “Ik heb hier het vlees echt niet gemist”, stelt Veerman vast. Met de duurzame waardekaart van Van Kampen krijgen we ook nog eens 10% korting op de rekening. Daar houden wij van. Net als van lekker eten. En dat gaat bij de Eetstee eigenlijk boven het feit dat er geen vlees aan te pas komt. Eén tip dus van het proeversduo: geen flyers meer met teksten als ‘De ijskappen smelten! Eén dag per week geen vlees volstaat voor alle klimaatdoelstellingen’. Positioneer je keuken met vers, smaakvol & eigen gemaakt. Met zulke aardige prijzen voor de wijn, de sympathieke bediening en de prima keuken, had het hier best voller kunnen zitten. In menige tent tref je het slechter voor meer.

Niet lullen maar poten

2011-04-15T01:34:00.000-07:00

Niet lullen, maar poten. Dat is zo ongeveer het motto van de tijdelijke stadsmoestuin ‘Pluk & Proef’ die op 14 april in Dordrecht van start ging. Bewoners en leerlingen van het Leerpark, een innovatieve Dordtse stadswijk, gingen aan de slag om op een braakliggend terrein vruchten, kruiden en bloemen te planten en zo meer groen tussen al het steen te creëren. Nu zouden daar in Amsterdam, zo is mijn stellige overtuiging, toch vele rondes besluitvorming en haalbaarheidsstudies aan vooraf zijn gegaan. In Dordrecht rijden ze bijna linea recta naar het tuincentrum. De gemeente vindt het tijdelijk okay, de plaatselijke afvalcentrale HVC (eigenlijk een Alkmaars bedrijf) doneerde compost en mengde dit met de grond. De palen en het hekwerk komen van weer een andere vriendelijke leverancier en voor je het weet heb je gewoon een klein wonder gecreëerd.

Want een wonder, dat is het. Zoveel voorbeelden zijn er nu ook weer niet van plekken waar grond die eigenlijk bedoeld is voor bebouwing, tijdelijk wordt omgeploegd zodat er iets eetbaars vandaan kan komen. Het mooie plan ontstond een aantal maanden geleden op een sessie waarbij de leefbaarheid van het Leerpark op de korte termijn tegen het licht gehouden werd. Het park, 25 hectare groot en één van Urgenda’s icoonprojecten, bevat vier middelbare scholen (vmbo en mbo). Daarnaast zijn er nogal wat leerwerkbedrijven zoals een garage, een brandweer en een kapper. Veel meer bedrijven komen in de nabije toekomst naar het Leerpark, omdat ze de combinatie met technisch talent en duurzame innovaties interessant vinden. En er worden huizen gebouwd, naast de bestaande woonwijken, zodat alle ingrediënten aanwezig zijn voor een vernieuwend concept van wonen, leren en werken. Maar ja, ook hier sloeg de crisis toe, de bouw vertraagde en meer groen was geen overbodige luxe. Het idee om een stukje van die grond vrij te geven voor een moestuin was zo simpel, dat we ons afvroegen waarom het niet al gedaan was. En na een minieme voorbereidingstijd en veel inzet van Margot van der Velde (voormalig communicatieadviseur van het Leerpark), was vandaag dan het moment daar.

Meer dan 300 aardbeienplanten van Jan Robben gingen de grond in, waarmee zijn Aardbeienacademie er gelijk een dependance in Dordrecht bij had. Hij gaf geduldig uitleg en keek toe hoe de tientallen Elsanta’s, Evie’s en Everests en Florina’s de bodem in gingen. Aan de docenten en leerlingen van het Wartburg-college, het Insula College én een paar enthousiaste bewoners zal het niet liggen. Sommige leerlingen reageerden schutterig, giebelig en hadden overduidelijk nog nooit een plant, een schop of een paal beet gehad. Voor anderen leek het alsof aardbeien planten hun voornaamste taak in het leven was. Dat deed aan het algemene enthousiasme en gevoel van saamhorigheid niets af. Nu al kwamen leerlingen verlegen vragen of ze misschien een eigen stukje grond zelf mochten inzaaien en bewerken. Dat mocht.

foto: Jan Robben

Veel jonge en wat oudere mensen waren bij de aanleg aanweizg. Er zij hadden er ongelooflijke lol in dat ze dit ‘effe’ voor elkaar boksten. Of er grote trossen aardbeien uit komen of weelderige kruiden gaan groeien, is eigenlijk maar bijzaak. Het idee je eigen tuintje te kunnen wieden, je leefomgeving mede vorm te kunnen geven en daar niet twintig formulieren voor in te hoeven vullen, is werkelijk goud waard. In Dordt snappen ze dat tenminste!

Aardbeien op het Leerpark

2011-04-14T09:45:00.000-07:00

Over democratische aardbeien & het leven zelf

2011-04-02T14:22:00.000-07:00

Velen geloven dat de enige manier is om naar een gezond en duurzaam voedselsysteem te komen, de macht over voedsel weer terug te geven aan mensen. Zodat mensen zelf kunnen bepalen op welk moment ze wat willen eten. Op dit moment bepaalt een handjevol inkoopbedrijven (zes om precies te zijn) wat er in Nederlandse supermarkten ligt en dus wat wij doorgaans eten. En wat eten wij? Veel houdbare en goedkope bulkproducten. Zodat het aanbod in supermarkten het hele jaar door ongeveer hetzelfde is: dezelfde producten tegen ongeveer dezelfde prijzen. Want daar houden de supermarktbazen van: voorspelbaarheid. Van leveringszekerheid, van constante kwaliteit (matig), van een doorstroom van producten die in hoge mate planbaar is.

Helaas is het leven zelf helemaal niet zo planbaar. Het regent, het vriest, het hagelt, soms schijnt de zon. Oogsten mislukken, of soms is er juist veel te veel. Er breken ziektes uit, zo nu en dan gaat er iets of iemand dood. Verdrietig, maar heel natuurlijk allemaal. Als je hiermee om weet te gaan als producent van voedsel, als je de scherpe kantjes van de natuur weet te bestrijden en de goede ervan weet te benutten, dan kunnen er mooie dingen ontstaan. Producten met echte smaken bijvoorbeeld. Gegroeid in het seizoen waarvoor ze ooit bedoeld waren, geplukt op het moment dat ze rijp zijn. Door hun volle smaak op geen enkele manier meer te vergelijken met de bulk in het schap van de super. En dus herkend door mensen die het leven zelf herkennen.

Jan Robben is zo’n producent. Hij had de moed om een paar jaar geleden de lekkerste aardbeien van Nederland te gaan telen. Op de volle grond en door de zon gerijpt. Alle lusten en lasten die bij het leven van een aardbeienteler horen nam hij voor lief. Zijn darlings luisterden naar klinkende namen als Lambada, Elsanta, Mara des Bois of Florentin. Hij teelde ze met liefde, hij plukte ze op het moment dat ze echt rijp waren om te eten en hij hoopte dat er een heleboel mensen gelukkig van werden. Dat werden ze ook, die mensen. Maar er was één probleempje. Jan woont in een klein Brabants dorp en de mensen die gelukkig werden van zijn aardbeien wonen overal in Nederland. Aangezien zongerijpte aardbeien snel gegeten moeten worden, konden ze niet in doosjes naar de klanten worden opgestuurd. Maar belandden ze, of ze wilden of niet, uiteindelijk ook in de supermarkt.

Grillig

En daar begon de ellende. Jan, of liever zijn aardbeien, pasten niet in het systeem. Als de zon een paar weken achter elkaar scheen dan had hij er veel te veel en in andere weken had hij er veel te weinig. Supermarkten en de bank werden heel zenuwachtig van deze grillige, eigengereide producent met zijn mooie, kwetsbare product. Ze duwden en trokken, het paste niet. Er kwam een heuse strawberrymob op het Museumplein in Amsterdam om Jan te helpen. Het baatte niet. Totdat Jan, onze aardbeienkoning, zich vorig najaar genoodzaakt zag om zijn bedrijf te stoppen. Nu is de stekker uit je bedrijf trekken wellicht een kille administratieve handeling. Maar hoe trek je de stekker uit 16.000 aardbeienplanten? Hoe trek je de stekker uit honderden consumenten die houden van Jan en zijn aardbeien? Hoe trek je de stekker uit een man die met hart en ziel leeft voor zijn vak?

Daarop bedachten Jan en Gerrit Jan Groothedde (alias de Eetschrijver) het concept Aardbeienacademie. Het idee is even simpel als revolutionair: consumenten kunnen intekenen op de Academie, halen een x-aantal aardbeienplantjes van Jan en krijgen instructies hoe ze thuis die plantjes tot bijna zulke lekkere aardbeien kunnen grootbrengen als wanneer Jan dat zelf had gedaan. Zodat er straks op een paar honderd plekken in Nederland, in plaats van in dat ene Brabantse dorp, goddelijke aardbeien te proeven zijn. Als dat geen ‘democratisering’ van ons voedselsysteem is, dan weet ik het ook niet meer.

Vandaag was de kick-off van de Aardbeienacademie. Dus toog ik richting het Brabantse dorp om mijn plantjes op te halen. De zon scheen uitbundig, Gerrit Jan Groothedde zong en speelde Strawberryfields Forever op zijn elektrische gitaar, Jan gaf uitleg aan ieder die het horen wilde hoe je de planten in de grond of de pot moest stoppen. Ik was blij en een beetje mismoedig tegelijkertijd. Blij om te zien dat zoveel mensen de moeite nemen om de met liefde gekweekte planten van Jan onder hun hoede te nemen. Kennelijk kun je de ‘drank wel uit de man halen, maar de man niet uit de drank’ (of was het andersom?). Maar mismoedig om mee te maken dat supermarkten en banken de dienst uitmaken in Nederland. Dat zo’n fantastische kweker in ons huidige voedselsysteem niet kan overleven. Dat het nog vele jaren zal duren voordat grillige, echte producten – of misschien wel het leven zelf - een plekje in ons bestel kunnen krijgen.

De Hongerige Stad

2011-03-18T08:38:00.000-07:00

Het is niet dat het allemaal nieuw is. Delen van het verhaal dat Carolyn Steel vertelt in haar lezing over De Hongerige Stad, zijn elders in te zien of te horen. Over hoe erg het is gesteld met ons wereldvoedselprobleem. Over hoe we enorm veel voedsel naar onze massaal grote steden moeten transporteren. Over hoe we in de loop der jaren mensen in dozen zijn gaan stoppen (flats) en als logisch gevolg daarvan voedsel ook in dozen zijn gaan stoppen (supermarkten). Over hoe die supermarkten daar vervolgens heel efficiënt in zijn geworden en een heleboel eten voor een hele lage prijs verkopen. Over hoe voedsel daar zo massaal wordt aangeboden, dat het letterlijk waardeloos is geworden. Over hoe we dat dus naar binnen smijten (een derde van de maaltijden in US en Engeland is fast-food, 19% wordt in de auto genuttigd) of het in de prullenbak dumpen (de helft van al het voedsel in de US wordt weggegooid).

Tot zover niks nieuws. Hoewel er zeker iets aanstekelijks zit in de manier waarop ze dit allemaal smakelijk vertelt in De Balie vanavond. Steel is op PR-tour vanwege de verschijning van de Nederlandse vertaling van haar boek. En na drie dagen lezingen en interviews door het hele land, heeft ze er nog altijd lol in. Ze sleept ons door de recente geschiedenis, laat zien hoe een stad als Rome aan zijn eten kwam. Laat met goed gekozen plaatjes en een paar feiten en cijfers (wist je dat voor de productie van 1 calorie aan eten 10 calorieën aan energie/brandstof nodig zijn?) de absurditeit van ons systeem zien. En neemt ons mee in een soort ‘storytelling’ die ik me maar al te graag laat aanleunen.

Toch zit naar mijn idee zit de werkelijke waarde van haar betoog in iets anders. Ze verheldert hoe wij – met elkaar – dit systeem hebben geschapen. Hoeveel absurde tegenstellingen wij rond voedsel hebben gecreëerd. Maar dat de oplossing niet ligt in een keuze voor het één en tegen het ander. Dat het niet gaat om de stad of het platteland. De supermarkt of de boerenmarkt. De industriële voedselproductie of de biologisch kleinschalige. Vlees of geen vlees. Het gaat er juist om wat er gebeurt als die twee extremen samenkomen. Of – nog spannender – wat er tussen die extremen in verborgen zit.

Dat klinkt wat cryptisch en filosofisch. En dat is het natuurlijk ook. Steel stelt dat de oplossingen voor de ‘puinhoop’ (mijn woorden) die we van ons eten hebben gemaakt, in het eten zelf ligt. We moeten als het ware door het voedsel heen leren kijken om de oplossing te gaan zien. “Als je praat over voedsel, dan praat je over leven, over wie wij zijn”, betoogt Steel. “De vraag die je dus eigenlijk moet beantwoorden, is: wat is een goed leven?”. Nu wordt het interessant. Ze schetst hoe ons huidige voedselsysteem lijkt op een ijscoupe met een hele brede poot. De coupe zelf vertegenwoordigt de hoeveelheid producenten die allemaal een stukje van de totale hoeveelheid eten maken. En de poot vertegenwoordigt een grote hoeveelheid consumenten. De bottleneck – letterlijk – zit dus in dat hele smalle punt waar de coupe en de poot samenkomen. Hier zitten de inkopers van de supermarkten, dat zijn er maar een paar, die bepalen wat wij eten en hoeveel wij ervoor betalen. Aan hen hebben we dus de macht over ons eten in de loop der jaren uit handen gegeven.

En de oplossing ligt dus hierin dat wij, of we nu consument of ondernemer zijn, de zeggenschap over ons voedsel terugpakken. We leven in een netwerksamenleving. Iedereen kan elk moment van de dag communiceren met wie ook ter wereld, zonder tussenkomst van welke macht dan ook, als je Google even buiten beschouwing laat. Dit grillige, niet georganiseerde en tamelijk chaotische netwerkmodel zouden we ook op ons voedselsysteem moeten gaan toepassen. Vergaande democratisering van ons voedsel dus. Voedselnetwerken en growing communities bouwen. En overal in het land visies maken over hoe we ons voedselsysteem kunnen laten aansluiten bij de inrichting van onze samenleving en de civil society. En economische systemen creëren die recht doen aan deze manier van naar ons eten kijken.

Steel geeft geen oplossingen waar ik morgen gelijk mee aan de slag kan. Maar het is toch fijn dat er mensen zijn die op zijn minst een poging doen het gehele systeem te doorgronden. En dit aanstekelijk kunnen vertellen en opschrijven. Ik ga ervan uit dat het boek lezen tenminste net zo sappig is als haar live horen en zien.

De hongerige stad
Hoe voedsel ons leven vormt

Uitgever: NAi Uitgevers, 340 pagina's, ISBN 978-90-5662-805-5, € 19,95
Maart 2011 http://www.naipublishers.nl/architectuur/hongerige_stad.html

Smaakvolle ontmoeting op Texel

2011-03-15T14:05:00.000-07:00

Eten verbindt. Dat werd vorige week donderdag op Texel maar weer eens overduidelijk. De 18-jarige Laura van Veller, leerling van het OSG De Hogeberg in Den Burg, had het initiatief genomen om ondernemers en scholieren bij elkaar te brengen rond het thema ‘lokaal eten’. Met haar enthousiasme bracht ze ruim vijftig mensen op de been die samen een maaltijd kookten van grotendeels Texelse producten en ondertussen plannen maakten voor meer kwaliteitsvoedsel op Texel. En aangezien onder die mensen ook de directeur van de VVV zit, de wethouder, de directeur van de scholengemeenschap, horeca-ondernemers, een teler van zilte groenten, zorgboeren, de voorzitter van Slow Food Texel, een gemeenteambtenaar en nog veel andere enthousiastelingen, is de uitvoering van al die plannen niet eens zo heel ver weg.

Er is namelijk al heel veel op dit schone Waddeneiland. Als je een maaltijd kunt samenstellen in maart (toch geen seizoen waarin er erg veel van het land komt) met nogal wat producten van het eiland, dan betekent dat een behoorlijke culinaire potentie. En culinair werd het, deze avond. We gingen van start met oesters met gorgonzola, daarna deden we ons tegoed aan een bonbon van lamsham (Texels lam uiteraard) met een ragout van zwezerik en voor de vegetariërs een paté van noten met shii-take ragout (van een Texelse paddenstoelenkwekerij). De aardperen voor de soep kwamen van het Maartenhuis en de kaas van de Novalishoeve. In het hoofdgerecht speelden diverse ‘onvergetelijke’ groenten de boventoon, naast Texels rundvlees en Borlottibonen. En tot slot likten we letterlijk onze vingers af bij de coupes overheerlijke Texelse tiramisu, gemaakt met speculaas van een – hoe kan het anders - Texelse bakker.

Tussen de gerechten en het koken door werd door allerlei teams druk gespeculeerd over de culinaire mogelijkheden van het eiland. De plannen leken mij alleszins uitvoerbaar, variërend van duurzaam en lokaal eten op de boot, tot een fietstocht langs allerlei plekken waar duurzaam voedsel te koop is of genuttigd kan worden. Of eten met de ‘locals’: Texelaren die hun huis openstellen voor toeristen die willen mee-proeven van al het heerlijks dat op het eiland gemaakt wordt. En volgens een scholiere die net was teruggekeerd van een reis uit Azië ontbeert Texel nog een echt goed koffiehuis. Aan haar ondernemende spirit te zien zal het niet echt lang duren voordat ook dit hiaat is ingevuld.

Mijn blik op Texel is in ieder geval voorgoed veranderd. Waar ik op de heenweg nog niet veel verder kwam dan schapenkaas en aardappelen als ik aan dit eiland dacht, zie ik ineens een zee van mogelijkheden om Texel als duurzaam voedselregio flink op de kaart te zetten. Producten zijn er en klanten nog veel meer (horeca, toeristen). Wat er verder voor nodig is? Niet veel meer dan vorige week al gebeurde. Zet de juiste mensen bij elkaar, laat ze aan het werk gaan en plannen maken, serveer ze echt goed eten en de rest vloeit daar min of meer vanzelf uit voort. Zo ben ik al overal reclame aan het maken voor Texel als duurzaam-voedsel-voorbeeldregio en fantaseer ik bij deze hardop over de eerste Urgenda food-tour op het eiland…

PS: Ik heb nog geen echt goede website kunnen ontdekken waar als het Texelse culinaire goed samenkomt. Deze komt enigszins in de buurt: http://www.texel.net/nl/wat-te-doen/culinair-genieten/

Duurzaam eten op de Huishoudbeurs

2011-02-16T14:29:00.000-08:00

Over mijn zoektocht naar duurzaam eten

2011-01-04T13:23:00.000-08:00

“Duurzaamheid is zorgen voor jezelf, voor anderen en voor de aarde”, zo meldde een collega mij zijn definitie. Met dat in mijn achterhoofd startte ik op 3 oktober een bezinningsperiode van 40 dagen. Ik wilde kijken of ik in een relatief korte tijd een omslag kon maken in mijn denken over duurzaam eten. Nu is natuurlijk de grote vraag: is dat ook gelukt? Ja, is het korte antwoord. Het lange verhaal is dat ik een transformatie heb doorgemaakt in de manier waarop ik tegen eten en tegen duurzaamheid aankijk. En die transformatie is hopelijk blijvend. Ik heb zo veel meer besef gekregen van ons eten dat ik me niet kan voorstellen dat ik terug ga vallen in oude, onduurzame gewoontes. En dit vind ik eigenlijk vele malen relevanter dan de vraag of alles wat ik in die 40 dagen heb gegeten ook op alle vlakken ‘duurzaam’ te noemen was.

Door stil te staan bij bijna alles wat ik at, waar het vandaan kwam, wie het had geproduceerd en of ik het kloppend vond om het te eten, ben ik een enorme waardering gaan krijgen voor ons voedsel. Het begrip ‘duurzaamheid’ verdween geleidelijk naar de achtergrond. Het is namelijk in abstracte zin misschien wel een mooi begrip, maar het is als bijvoeglijk naamwoord voor eten niet zo heel geschikt. Zoals ik Willem Treep (van Willem & Drees) laatst hoorde zeggen: ‘Ik ben niet geïnteresseerd in duurzaamheid, maar in verduurzaming”. Hoe meer ik te weten kwam over ons voedselsysteem, hoe meer ik me besefte dat duurzaamheid een samenspel is tussen consument, producent en supermarkt. Of een product duurzaam is, is natuurlijk best relevant. Maar als Unilever, zoals vorige week aangekondigd, zijn hele productielijn duurzaam maakt, hebben we nog geen duurzaam voedselsysteem. Consumenten moeten duurzamer keuzes gaan maken. En die moeten er dus ook zijn.

“Voedsel is onze meest intieme band met de natuur” vertelde wetenschapper Hanna Schösler mij. En dat zinnetje is steeds door mijn hoofd blijven spoken. Misschien is het zelfs nog erger: het is onze navelstreng met de natuur. Alles wat wij eten komt op de een of andere manier voort uit de aarde. Hoe zeer we soms ook ons best doen daar vanaf te raken met massale productie in kassen of producten die alleen maar uit chemische stoffen lijken te bestaan. Aan al ons voedsel komt op de een of andere manier licht, lucht, water en mest of andere voedingsstoffen te pas. En tijd om te groeien. Als we iets nemen van de aarde, dan zullen we iets terug moeten geven. Want dan kan er weer nieuw leven ontstaan. Zo regelt de natuur het zelf ook. Als we dus willen verduurzamen, op wat voor manier dan ook, dan zullen we dit moeten gaan beseffen.

Daarom ook is de rol van groenten en fruit in een duurzaam voedingspatroon cruciaal. Dat is nu eenmaal eten in de meest pure vorm. Ik heb aan den lijve ervaren dat het eten van louter groenten en fruit uit het seizoen en uit de streek iets met je doet. Het verandert je smaak, het bevredigt meer omdat het op de een of andere manier ‘kloppend’ is. En het geeft ontzettend veel plezier in eten als je erin slaagt mooie maaltijden te creëren van wat het land te bieden heeft. En wat het seizoen oplevert.

‘Herkenbaarheid’ was een ander aspect dat ik aan eten ben gaan koppelen. Ik wilde snappen waar mijn eten vandaan kwam en met de producent ervan in gesprek kunnen gaan. Het sterkst had ik dat nog op de Underground Boerenmarkt die ik bezocht, waar allemaal thuisproducenten stonden met on-gelabeld voedsel (daarom ook underground) dat ik toch heel erg vond kloppen. Door eten te eten dat je kunt traceren, dat op een eerlijke manier tot stand gekomen is en waarvan je de maker vertrouwt, kom je al een heel eind richting duurzaamheid. Dan heb je al die dure tussenhandel in de markt helemaal niet nodig. En door mijn eten zo te benaderen , werd ik vanzelf ook een beetje zuiverder. En taalde ik steeds minder naar onzuiver, onduurzaam eten en snacks waarmee ik mijzelf in het verleden alleen maar zat vol te proppen.

Ik weet niet of ik helemaal tot de kern gekomen ben. Dan had ik vermoedelijk in een klooster moeten gaan zitten mediteren, geen koffie, chocola en andere zoetigheden moeten nuttigen of een vastenkuur moeten doen. En heel veel tijd moeten besteden aan het vinden en bereiden van mijn eten. Toch heb ik in mijn hectische bestaan mogen ervaren welke ongelofelijke impact eten heeft op mij en de wereld om mij heen. En dat het gaat over overvloed, over dankbaarheid, over echtheid, over veiligheid en boven alles: over liefde. Willen we ECHT verduurzamen dan moeten we naar mijn stellige overtuiging daar weer contact mee gaan krijgen. Onduurzaamheid is nog alom tegenwoordig. Ook in mijzelf. Mijn gedrevenheid om de wereld te veranderen is heel lang voortgekomen uit ongenoegen en boosheid. Dat is als drijfveer helemaal niet zo verkeerd. Maar alleen met liefde en een gevoel van overvloed kunnen we de aarde mooier maken en anderen inspireren dat ook te doen. Het voedsel en alle mensen daaromheen hebben mij dat laten inzien. Daarvoor voel ik diepe dankbaarheid. En de behoefte iets terug te doen voor de aarde en voor deze mensen. Amen.